دوره تولیدی گاو شیری، نقش تعیینکنندهای در پتانسیل تولید، سلامت متابولیکی و تولیدمثلی گاو دارد. موفقیت در این دوره مستلزم مدیریت دقیق تغذیهای جهت رشد، تولید شیر، بازیابی سریع عملکرد تولیدمثلی و حفظ امتیاز وضعیت بدنی است. بخش عمدهای از توان ژنتیکی، تولید شیر و کارایی متابولیکی گاوهای شیری، پیش از پایان اولین دوره شیردهی تثبیت میشود و شرایط تغذیهای بر رشد اسکلتی، توسعه بافت پستانی، فعالیت تولیدمثلی و تولید شیر در دورههای بعدی موثر است. برای اطمینان از مصرف کافی خوراک، شرایط نگهداری باید به گونهای طراحی شود که حیوان بتواند رفتار فیزیولوژیکی خود را در رابطه با مصرف غذا و آب و همچنین رفتار جویدن انجام دهد. مراحل مختلف دوره شیردهی در گاو شیری، نیازمند راهبردهای تغذیهای متفاوتی است. هرگونه خطا در مدیریت تغذیه میتواند اثرات غیرقابل جبرانی بر عملکرد آینده دام داشته باشد.
اصول کلی تغذیه گاو شیری
بلافاصله پس از زایش، دوره شیردهی گاو آغاز میشود. مرحله ابتدای شیردهی حساسترین مرحله چرخه تولید گاو شیری بوده که با افزایش سریع تولید شیر همراه است. این در حالی است که مصرف ماده خشک هنوز بالا نیست و لذا گاو در یک مرحله تأخیری بین اوج تولید شیر و اوج مصرف ماده خشک قرار دارد. در نتیجه، اغلب گاوهای تازهزا وارد تعادل منفی انرژی میشوند که بر سلامت متابولیکی، عملکرد سیستم ایمنی، بازگشت فعالیت تخمدانی و موفقیت آبستنی بعدی موثر است.
در گاوهای پرتولید، مصرف ماده خشک در اوج شیردهی باید بتواند نیازهای نگهداری و تولید شیر را بهطور همزمان تأمین کند. افزایش ناگهانی انرژی جیره، بدون توجه به فیبر و تعادل کربوهیدراتها، خطر بروز اسیدوز تحتحاد شکمبه را افزایش میدهد. استفاده هدفمند از چربیهای محافظتشده یکی از راهکارهای مؤثر برای افزایش چگالی انرژی جیره، بدون اختلال در تخمیر شکمبه است. در اوایل شیردهی، بخش قابلتوجهی از پروتئین باید بهصورت پروتئین تجزیهپذیر در شکمبه تأمین گردد، که تولید پروتئین میکروبی بهینه شود، در حالی که تأمین پروتئین عبوری برای پاسخگویی به نیاز بالای پستان در تولید شیر ضروری است. برای پیشگیری از اسیدوز تحتحاد شکمبه، تعادل بین فیبر مؤثر فیزیکی و کربوهیدراتهای غیرالیافی ضرورت دارد. مطالعات نشان میدهند که بهبود وضعیت انرژی و کاهش انتقال چربی بدن، احتمال تلقیح موفق در ۸۰ تا۱۰۰ روز نخست پس از زایش را افزایش میدهد.
مصرف آب و ماده خشک
برای تولید هر لیتر شیر، بین چهار تا پنج لیتر آب نیاز می باشد. درصد بالایی از کل نیاز روزانه به آب، بلافاصله پس از شیردوشی مصرف میشود. میزان مصرف آب با توجه به ماده خشک جیره، دمای آب و دمای محیط متفاوت خواهد بود. افزایش دما تا ۴ درجه سانتیگراد، نیاز به آب را افزایش میدهد. گاوها باید 24 ساعت شبانهروز به خوراک دسترسی داشته باشند. مصرف ماده خشک بسته به وزن بدن، سطح تولید شیر، مرحله شیردهی و ویژگیهای خوراک متفاوت است. توصیه میشود گاوهای شیری بین 3 تا ۵/۳ درصد از وزن بدن خود ماده خشک مصرف کنند.
انرژی و پروتئین مورد نیاز
نیازهای انرژی جهت تولید شیر، بسته به میزان چربی و پروتئین شیر متفاوت خواهد بود که علاوه بر تأمین نیازها، افت وضعیت بدنی در اوایل شیردهی به حداقل برسد. کربوهیدراتها درصد بالایی از جیره گاوهای شیری را تشکیل میدهند. به طور معمول، کربوهیدراتهای غیر ساختاری باید حدود 35 درصد جیره غذایی را در یک گاو شیرده تأمین کنند. پیشنهاد میشود که بیشتر گاوها با جیرههایی تغذیه شوند که بیش از ۵۰ درصد از علوفه تشکیل شده باشد. توصیههای تغذیهای نشان میدهد که بیش از ۸ درصد چربی در جیره استفاده نشود. با پیشرفت شیردهی و شروع کاهش تولید شیر، چربی حذف و با ورود گاو به اواخر شیردهی، معمولاً دانههای روغنی از جیره حذف میشوند.
گاوها در اوایل شیردهی پروتئین خام بالاتری نیاز دارند و مقادیر پروتئین پایین در این مرحله احتمال کمبود متیونین و کاهش تولید شیر را به همراه دارد. به طور کلی، مقادیر بالاتری از پروتئین خام جیره گاوهای شیری را پروتئین تجزیهپذیر در شکمبه تشکیل می دهد (شکل 1). هرچه تولید شیر بیشتر باشد، نیاز به پروتئین قابل متابولیسم از پروتئین عبوری بیشتر است. جیره های غذایی با پروتئین خام بالاتر از ۱۸ درصد ممکن است منجر به افزایش سطح اوره شیر شوند، که دفع نیتروژن را افزایش داده و میتواند بر باروری گاو تأثیر گذارد.
شکل 1. احتیاجات پروتئین قابل سوخت و ساز گاوهای شیرده به صورت پروتئین تجزیه پذیر و عبوری از شکمبه
تغذیه در اوایل شیردهی
اوایل شیردهی یکی از بحرانیترین مراحل در چرخه تولید گاو شیری بهشمار میآید. این دوره معمولا تا حدود 100 روز بعد از زایمان ادامه دارد. در این زمان، تولید شیر بلافاصله پس از زایش به سرعت افزایش پیدا میکند و طی چند هفته به اوج خود میرسد، در حالی که مصرف خوراک هنوز به حداکثر میزان ممکن نرسیده است (شکل 2). این تاخیر فاز باعث تعادل منفی انرژی در بدن گاو میشود. گاوها برای جبران این کمبود، ذخایر چربی بدن را استفاده میکنند و اغلب درصدی از وزن بدن خود را از دست میدهند. غلظت انرژی در جیرههای آغاز شیردهی معمولاً در حد ۱٫۶۱ مگاکالری در هر کیلوگرم تنظیم میشود. منابع انرژی قابل تخمیر مانند نشاستهی فرآوریشده غلات ضروریاند، اما نیاز است فیبر کافی مصرف شود تا محیط شکمبه پایدار بماند. چربیها، به ویژه چربیهای محافظت شده در شکمبه، جایگزین مناسبی برای تأمین انرژی، بدون اختلال در عملکرد شکمبه، هستند. معمولا جیرهای با مقادیر بالای کنسانتره و حداقل ۲۸ تا ۳۰ درصد NDF توصیه میشود. درصد پروتئین خام جیره حدود ۱۶ تا ۱۸ درصد توصیه میشود. همچنین، استفاده از افزودنیهایی مانند کولین و متیونین محافظتشده به کاهش چربی کبدی و بهبود متابولیسم کمک میکند. مکملسازی با ویتامین C و E میتواند به مدیریت بهتر تنش اکسیداتیو و خطر التهاب کمک کند. استفاده از مخمرهای زنده با بهبود شرایط تخمیری شکمبه، افزایش باکتریهای فیبرولیتیک و پایداری pH شکمبه، میتوانند منجر به افزایش کارایی تخمیر، بهبود قابلیت هضم خوراک و در نهایت افزایش مصرف ماده خشک در اوایل شیردهی شوند.
شکل 2. منحنی های تولید شیر، مصرف ماده خشک و وزن بدن در دوره شیردهی گاوهای شیری
تغذیه در اواسط شیردهی
در اواسط شیردهی حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ روز پس از زایش، دام از مرحله اوج تولید عبور کرده و وارد مرحلهای با تولید نسبتا پایدار اما با بازدهی بالای خوراک میشود. در این مرحله، گاو تعادل منفی انرژی اوایل شیردهی را پشت سرگذاشته و فرصت بازیابی ذخایر بدنی فراهم میشود. از این رو، تنظیم دقیق جیره غذایی در این بازه زمانی، نقشی تعیینکننده در حفظ تولید شیر، بهبود کارایی خوراک، حمایت از باروری، پیشگیری از اختلالات متابولیکی و تقویت وضعیت بدنی به عنوان ذخیره انرژی برای شیردهی بعدی دارد. مصرف ماده خشک در این دوره معمولا به بالاترین مقدار خود میرسد و تولید شیر نسبت به اوج آن کاهش مییابد، اما همچنان قابل توجه است. انرژی خالص شیردهی باید به اندازهای باشد که گاو بتواند تولید شیر را حفظ کرده و همزمان ذخایر بدنی تحلیلرفته در اوایل شیردهی را بهتدریج بازسازی کند. افزایش بیش از حد انرژی، بهویژه از طریق کنسانتره میتواند منجر به تجمع چربی بدن و بروز مشکلات تولیدمثلی در ادامه دوره شیردهی شود. مقدار توصیه شده انرژی خالص شیردهی در این دوره اندکی کمتر از اوایل شیردهی میباشد. معمولا سطح پروتئین خام جیره در این مرحله در محدوده ۱۴ تا ۱۶ درصد توصیه میشود. عدم تعادل بین پروتئین قابل تجزیه در شکمبه و پروتئین عبوری موجب کاهش کارایی استفاده از نیتروژن و افزایش دفع آن به محیط می شود. به همین منظور، مقدار پروتئین قابل تجزیه در شکمبه در این مرحله درصد بالاتری از پروتئین جیره را تشکیل می دهد.
در اواسط شیردهی، اگرچه خطر اسیدوز نسبت به اوایل شیردهی کمتر است، اما استفاده بالای کنسانتره برای حفظ تولید شیر میتواند تعادل تخمیر شکمبه را برهم بزند. علوفه با هضمپذیری بالا امکان تأمین انرژی بیشتر بدون افزایش بیش از حد نشاسته را فراهم میکند. در این دوره، نسبت کنسانتره به علوفه به تدریج کاهش می یابد. استفاده از موننسین میتواند تعادل مواد مغذی و اسیدهای چرب شیر را بهبود بخشد.
اواخر شیردهی
هدف اصلی تغذیه در اواخر شیردهی، برقراری تعادل بین ترمیم بدن و جلوگیری از انباشت چربی اضافی، بازیابی وضعیت بدنی برای زایمان بعدی، آمادهسازی برای دوره خشکی و جلوگیری از چاقی بیش از حد است. این مرحله پس از کاهش طبیعی تولید شیر آغاز میشود و گاو با فشار متابولیکی شدید برای تولید شیر مواجه نیست. گاوهایی که در اوایل دوره شیردهی دچار کسری انرژی شده و لاغر شدهاند، باید ذخایر چربی و پروتئین از دست رفته بدن خود را بازسازی کنند. از آنجا که در این مرحله تولید شیر به طور قابل توجهی کاهش می یابد، با کاهش تدریجی کنسانتره و استفاده هوشمندانهتر از علوفهها، هزینههای خوراک پایینتر خواهد بود. گاوهایی که با نمره بدنی بالا وارد دوره خشکی میشوند، در دوره شیردهی بعدی با مشکلات متعددی از جمله کاهش مصرف خوراک پیش از زایش، جابجایی شیردان، کیتوز و کبد چرب روبرو میشوند. از اینرو، نسبت کنسانتره به علوفه باید نسبت به مرحله قبل کمتر شود. دستکاری انرژی جیره در اواخر شیردهی میتواند منجر به تفاوت در ذخایر بدنی در زمان خشکی شود. گاوهایی که جیره پرانرژی دریافت میکنند، نمره وضعیت بدنی بالاتری در زمان خشک شدن دارند و گاوهایی که جیره کمانرژی دریافت میکنند، در دوره خشکی افزایش ضخامت چربی پشت نشان میدهند.
دوره خشکی
دوره خشکی شرایط لازم برای نوسازی کامل بافت پستان، بازسازی ظرفیت ترشحی غدد شیری و بازیابی کنترلشده ذخایر بدنی را فراهم میسازد. مطالعات نشان میدهند که کوتاهشدن بیش از حد دوره خشکی میتواند فرصت بازسازی بافت پستان را محدود کرده و با کاهش تولید شیر در شیردهی بعدی و افزایش فشار متابولیکی پس از زایش همراه باشد. از سوی دیگر، طولانیشدن بیش از حد دوره خشکی، با افزایش چاقی پیش از زایش، کاهش مصرف ماده خشک پس از زایمان و افزایش خطر بروز ناهنجاریهای متابولیکی ارتباط دارد. در این مرحله، چگالی انرژی جیره کمتر از مراحل قبلی است. استفاده از منابع علوفهای با طول مناسب جهت حفظ سلامت شکمبه و جلوگیری از اسیدوز تحتحاد توصیه میشود. سازگاری تدریجی شکمبه با نشاسته جیره شیردهی از طریق افزودن مقادیر محدود کنسانتره در سه هفته پایانی آبستنی، باعث افزایش ظرفیت جذب اسیدهای چرب فرار و کاهش افت مصرف ماده خشک پس از زایش میشود. استفاده از جیرههای با تعادل منفی آنیونی- کاتیونی از طریق افزودن نمکهای آنیونی، خطر بروز تب شیر را کاهش میدهد.
تأمین پروتئین خام در محدوده 12 تا 14 درصد، برای حمایت از عملکرد کبد و سیستم ایمنی ضروری است. همچنین، مکمل کردن مناسب منیزیم، سلنیوم و ویتامین E با بهبود پاسخ ایمنی و کاهش تنش اکسیداتیو، خطر جفتماندگی و عفونتهای رحمی پس از زایش را کاهش میدهد. وضعیت بدنی بیش از حد یا چاقی، ممکن است باعث شود گاو خشک در هنگام زایمان با مشکل مواجه شود و مستعد ابتلا به ناهنجاریهای متابولیکی و عفونتها باشد. بخش عمدهای از جیره گاوهای خشک از علوفه تشکیل شده است. با این حال، با نزدیک شدن گاو به زایمان، تراکم مواد مغذی جیره غذایی باید افزایش یابد.
نتیجه گیری
تغذیه موفق گاو شیری نیازمند راهبردهای تغذیهای با نیازهای متغیر دام در مراحل مختلف شیردهی است. در اوایل شیردهی، تمرکز بر کاهش تعادل منفی انرژی است. در اواسط شیردهی، میتوان با کاهش تدریجی تراکم مواد مغذی، کارایی تغذیه را بهینه کرد. در اواخر شیردهی، هدف اصلی بازیابی وضعیت بدنی و آمادهسازی گاو برای دوره خشکی و زایمان بعدی است. پیشرفتهای اخیر در تغذیه و پرورش گاو شیری، افقهای جدیدی را برای بهینهسازی تولید، بهبود سلامت و رفاه حیوان گشوده است.
