شیر شتر و نقش آن در درمان دیابت

مقدمه

شتر از نظر فیزیولوژیکی برای زندگی در شرایط گرم و خشک سازگاری خوبی یافته است. بنابراین، این حیوان یک منبع غذایی مهم در محیط‌های خشک و نیمه خشک نظیر ایران محسوب می‌شود. تولید شیر شتر، بسته به نژاد، تغذیه و شرایط نگه‌داری، از 1000 تا 12000 لیتر در یک دوره‌ی شیردهی متغیر است. معمولاً شیر شتر به‌عنوان منبع غنی از اسیدهای چرب غیراشباع است، که وقوع بیماری‌های قلبی-عروقی را کاهش می‌دهند. شیر شتر منبع مناسبی از روی و منیزیم بوده و می‌تواند از کم‌خونی ناشی از آهن در نوزادان جلوگیری کند. میزان ویتامین C شیر شتر، 3 تا 5 برابر بیشتر از شیر سایر پستانداران است.

در سال‌های اخیر، به دلیل آگاهی مردم از فواید ویژه شیر شتر بر سلامتی، علاقه بیشتری برای مصرف‌آن وجود داشته است. اگرچه درمان مناسب دیابت شامل تزریق مداوم انسولین برای حفظ سطح گلوکز خون است، اما امروزه پژوهشگران به دنبال برخی از درمان‌های جایگزین طبیعی برای انسولین هستند. شیر شتر منبع بی‌نظیری از مواد مغذی است و به عنوان یک ابرخوراکی با خواص دارویی در نظر گرفته می‌شود.

اندازه کوچک‌تر نانوبادی های شیر شتر، پاسخ‌های ایمنی و ضدالتهابی را افزایش می‌دهد. همچنین، مقدار بالای عنصر روی در شیر شتر نقش کلیدی در حفظ عملکرد طبیعی سیستم ایمنی دارد. شیر شتر دارای اثرات هیپوگلیسمی است و می‌تواند در بهبود دیابت مفید باشد. شیر شتر حاوی پروتئین‌های شبه انسولین است که در شرایط اسیدی معده لخته تشکیل نمی‌دهند و می‌تواند جایگزین مؤثری برای انسولین باشد.

خواص ضد دیابتی شیر شتر

اثرات مفید شیر شتر شامل موارد زیر است:

تأثیر بر عملکرد گیرنده انسولین و انتقال گلوکز در بافت‌های حساس به انسولین
تأثیر بر ترشح انسولین توسط سلول‌های بتای پانکراس از طریق اثر بر رشد و فعالیت سلول‌های پانکراس

شیر خام شتر حاوی انسولین و/یا پروتئین‌های شبه انسولین (حدود 52 واحد انسولین در لیتر) است که 3 برابر پروتئین‌های شبه انسولین شیر گاو در روده قابلیت جذب دارند.

همچنین، ایمونوگلوبولین‌های شیر شتر دارای اثرات ضد التهابی، ضد آپوپتوزی و ضد اکسیداتیو هستند که بر فعالیت ترشحی و عملکرد سلول‌های بتای پانکراس تأثیر می‌گذارند. لاکتوفرین بر حساسیت به انسولین تأثیر می‌گذارد و سیگنال دهی را تقویت می‌کند، پاسخ‌های ضد التهابی را بهبود می‌بخشد و گیرنده انسولین را فعال می‌کند، بنابراین می‌تواند در انتقال و جذب گلوکز توسط بافت‌های حساس به انسولین از طریق ناقل گلوکز نقش داشته باشد. مجموعه این اثرات می‌تواند خاصیت هیپوگلیسمی شیر شتر را توضیح دهد.

اثرات شیر شتر بر عوارض دیابت

طبق مطالعات اخیر، پروتئین‌های آب پنیر شیر شتر یا پپتیدهای مشتق شده از آن، منجر به بهبود زخم‌ها در بیماران دیابتی می شوند.

فعالیت آنتی‌اکسیدانی پروتئین‌های آب پنیر شیر شتر، تکثیر سلول‌های ایمنی را افزایش داده و روند بهبود زخم را در طول دیابت تسریع می‌کند.

شیر شتر می‌تواند نارسایی‌های کلیوی و کبدی را در بیماران دیابتی تعدیل کند.

اثرات هیپوگلیسمی شیر شتر، عملکرد کلیه و کبد را در نفروپاتی و مشکلات قلبی- عروقی به عنوان عوارض اصلی در دیابت نوع ۱ و ۲ بهبود می‌بخشد.

مروری بر منابع مورد استفاده در ارتباط با تاثیر شیر شتر در درمان دیابت

مطالعه‌ای روی بیماران دیابتی نوع ۱ که ۵۰۰ میلی‌لیتر شیر خام شتر به مدت ۵۲ هفته مصرف کردند، انجام شد. در این مطالعه، در گروهی که شیر شتر دریافت می‌کردند، کاهش قابل توجهی در HbA1c، میانگین غلظت گلوکز خون و دوز مورد نیاز انسولین مشاهده شد. بیماران دیابتی نوع ۱ که به مدت ۳ ماه ۵۰۰ میلی‌لیتر شیر شتر دریافت کردند، پس از ۳ ماه، بهبود قابل توجهی در قند خون ناشتا و سطح HbA1c داشتند و کاهش ۳۰ درصدی در نیاز به انسولین در آنها مشاهده شد.

در مطالعه دیگر، بیماران دیابتی نوع ۲ به مدت دو ماه ۵۰۰ میلی‌لیتر شیر شتر پاستوریزه مصرف کردند. میانگین غلظت انسولین به طور قابل توجهی از 59/64 به 03/84 پیکومول در لیتر افزایش یافت.

در آزمایش‌های بالینی جداگانه به مدت ۳ ماه، ۶ ماه و ۱ سال، مصرف شیر شتر اثر هیپوگلیسمی قابل توجهی نشان داد و نیاز به انسولین را در پایان ۲ سال در مقایسه با گروه کنترل کاهش داد.

مطالعه دیگری روی ۵۰ بیمار دیابتی نوع ۱ به وضوح نشان داد که شیر شتر همراه با انسولین یک مکمل کمکی در مدیریت دیابت نوع ۱ است و دوز روزانه انسولین را می‌توان پس از ۱۲ هفته تا ۶۶ درصد (۲۰ واحد در روز) کاهش داد. در هند، یک باور سنتی در مورد شیر شتر در درمان دیابت وجود دارد؛ مصرف روزانه شیر شتر می‌تواند نیاز به انسولین را در بیماران دیابتی نوع ۱ کاهش دهد. میزان ابتلا به دیابت در جمعیت رایکا در راجستان هند که به طور منظم شیر شتر مصرف می‌کنند، کم است.

نکات کلیدی

مقدار نسبتا بالایی انسولین در شیر شتر شناسایی شده است که قند خون و دوز انسولین مورد نیاز را حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد در بیماران دیابت نوع ۱ کاهش می‌دهد.
خطر ابتلا به دیابت در افرادی که مرتباً شیر شتر مصرف می‌کنند، بسیار کمتر از افرادی است که شیر شتر مصرف نمی‌کنند.
شیر خام شتر اثرات تعدیل‌کننده سیستم ایمنی بر سلول‌های بتای پانکراس دارد، ترشح انسولین را افزایش می‌دهد، انسولین مورد نیاز و مقاومت به انسولین را کاهش می‌دهد و کنترل قند خون را در بیماران دیابتی نوع ۱ بهبود می‌بخشد.
شیر شتر عوارض دیابت مانند چاقی، التهاب، زخم‌ها و آسیب‌های استرس اکسیداتیو را بهبود می‌بخشد.
همچنین، لاکتوفرین شیر شتر اثرات تعدیل‌کننده سیستم ایمنی بر سلول‌های بتای پانکراس دارد و دوز انسولین مورد نیاز را در بیماران دیابتی نوع ۱ و ۲ کاهش می‌دهد.

شیر شتر به دلیل داشتن ترکیبات فعال زیستی به صورت خام، تازه نقش کمک درمانی در بهبود بیماری های انسان دارد. طبق آزمایشات متعدد، مصرف روزانه شیر شتر، دیابت و عوارض ناشی از آن از جمله نارسایی های کبدی، کلیوی، بیماری قلبی و زخم های دیابتی را بهبود می بخشد. به نظر می‌رسد مطالعات علمی بیشتری برای اثبات اثر شکل های مختلف شیر شتر در درمان دیابت مورد نیاز است.

منابع

محمدآبادی. ط. خواص کمک‌درمانی شیر شتر (با تمرکز بر بیماری دیابت).۱۴۰۰. انتشارات دانشگاه کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان.ص ۹۲.

Abdalla, K.O. 2014. An Overview of the Therapeutic Effects of Camel Milk in the Treatment of Type 1 Diabetes Mellitus. Journal Biomolecular Research and Therapeutics, 3: 118.

Abdulrahman, A. O., M.A. Ismael, K.h.Al-Hosaini,C.h. Rame,A.M. Al-Senaidy, A .J .Dupont, and M. A. Ayoub. 2016. Differential effects of camel Milk on insulin receptor signaling – Toward Understanding the insulin-like. Properties of camel Milk.Front Endocrinol. 7(4):1-13.

Agrawal., R.P. P. Sharma,and S.J. Gafoorunissa. 2011. Effect of camel milk on glucose metabolism in adults with normal glucose tolerance and type 2 diabetes in Raica community: a crossover study. Acta Biomed for Health Professions, 82:181–6.

Agrawal., R.P. P. Tantia, S. Jain. 2013. Camel milk: a possible boon for type 1 diabetic patients. Cell Mol Biology. 59:99–107.

Agrawal., R.P. S. Jain, S. Shah, A. Chopra, and V. Agarwal. 2011. Effect of camel milk on glycemic control and insulin requirement in patients with type 1 diabetes: 2-years randomized controlled trial. European Journal of Clinical Nutrition,65: 1048 – 1052.

Ayoub., M.A. A.R. Palakkott, A. Ashraf, and R. Iratni. 2018. The molecular basis of the anti-diabetic properties of camel milk. Diabetes Research and Clinical Practice. 146: 305-3121

Mohammadabadi, T. R. Jain, et al. 2023. Camel milk. A nutritious superfood for health complications. Milk Science International. 76: 35-43.

Mohammadabadi, T. 2022. Camel milk; A superfood for diabetic patients. EC Nutrition 17.6: 7-13.