مقدمه

گوسفند لری بختیاری یکی از نژادهای دنبه­دار ایرانی است که بیش از یک میلیون رأس آن در استان چهارمحال و بختیاری و استان­های همجوار پرورش می­یابد. هدف اصلی از پرورش گوسفندان این نژاد تولید گوشت و پشم در شرایط پرورش عشایری و سنتی می­باشد. به دلیل اینکه بیشترین درآمد پرورش­دهندگان این نژاد از تولید بره تأمین می­گردد، لذا صفات تولید مثلی و رشد در این نژاد از اهمیت ویژه­ای برخوردارند. پژوهشگران مختلف اهداف انتخاب جداگانه­ای را برای قوچ­ها و میش­ها به منظور افزایش بهره­وری پیشنهاد کرده­اند، به­طوری که در قوچ­ها صفات اقتصادی رشد و در میش­ها صفات تولیدمثلی به عنوان اهداف انتخاب در نظر گرفته شده است (1).

در نژادهای گوسفند گوشتی و دو منظوره از وزن بدن در مراحل تولد، شیرگیری، شش ماهگی، یک سالگی و همچنین سرعت رشد به عنوان معیار انتخاب برای افزایش بازدهی اقتصادی سیستم پرورش استفاده می شود. بادن هورست در تحقیق خود در گوسفند آفرینو مدعی شده است که انتخاب بر اساس سرعت رشد سبب افزایش اندازه بالغ حیوان می گردد و در نتیجه احتیاجات نگهداری افزایش یافته و بازدهی سیستم پرورش کاهش می‌یابد. با وجود این، مشکلی که در بین اکثریت پرورش دهندگان نژادهای گوشتی و دو منظوره گوسفند در شرایط پرورش مرتعی وجود دارد، عدم شناخت از یک معیار انتخاب مناسب برای صفات رشد می­باشد (2).

در گوسفندان گوشتی و دو منظوره، 80 درصد درآمد دامدار از پرورش بره یا تولید گوشت حاصل می­شود و انتخاب بر صفات رشد متمرکز می‌شود. در گله های داشتی انتخاب برای وزن بدن و یا سرعت رشد می­تواند سبب افزایش ذخیره چربی در بدن و وزن تولد فرزندان گردد. بنابراین، لازم است در انتخاب مراقبت­هایی برای جلوگیری از افزایش وزن تولد (سخت­زایی) و افزایش وزن بالغ (کاهش باروری و افزایش احتیاجات نگهداری) حیوانات صورت پذیرد و بجای و یا همراه با صفات رشد و وزن بدن معیار انتخاب دیگری به منظور افزایش بهره­وری در نظر گرفته شود (3). نتایج تحقیقات گذشته نشان می­دهد که بازده خوراک مصرفی معیار انتخاب قابل قبول­تری نسبت به وزن بدن برای صفات رشد بوده و اثر قابل توجهی بر بازدهی کل سیستم پرورش می­تواند داشته باشد.

در همه روش­های پرورش گوسفند معمولاً تأمین خوراک مصرفی از اقلام هزینه­ای عمده می­باشد. از طرف دیگر اندازه­گیری مقدار خوراک مصرفی هر حیوان حتی در شرایط غیرمرتعی بسیار مشکل و پرهزینه بوده و در روش پرورش گوسفند در مرتع تقریباً غیرعملی است. لذا انتخاب مستقیم برای بهبود خوراک مصرفی عملاً مقدور نبوده و بایستی روش­های غیرمستقیم انتخاب برای آن تحقیق شود.

نسبت کلیبر (Kleiber Ratio)

در سال 1936 میلادی، دانشمندی به نام کلیبر نسبت اضافه وزن روزانه به وزن متابولیکی حیوان () را به عنوان یک معیار انتخاب برای اندازه­گیری غیرمستقیم بازدهی خوراک مصرفی پیشنهاد کرد. امروزه نسبت کلیبر توسط محققین مختلف به عنوان معیار انتخاب جهت افزایش بازدهی تولید در انتخاب ژنتیکی مورد استفاده قرار می‌گیرد (4). از مزیت­های نسبت کلیبر سهولت محاسبه آن در شرایط پرورش مرتعی، همبستگی مثبت با افزایش وزن روزانه و عدم وجود تأثیر منفی بر باروری و دوام حیوان در گله می­باشد.

در یک آزمایش تغذیه انفرادی روی بره­های نر گوسفند نژاد آفرینو، بادن هورست همبستگی 87/0 را بین نسبت کلیبر و بازدهی خوراک مصرفی (افزایش وزن به ازای هر واحد خوراک مصرفی) برآورد کرد. همچنین، در این آزمایش همبستگی بین افزایش وزن روزانه و بازدهی خوراک مصرفی 64/0 برآورد شد که در مقایسه با  افزایش وزن روزانه، نسبت کلیبر با دقت بالاتر از 36% بازده خوراک مصرفی را پیش­بینی می­نماید.

جدول 1 ضرایب وراثت­پذیری و همبستگی فنوتیپی و ژنتیکی بین صفات مطالعه شده در یک آزمایش تغذیه انفرادی بر روی 60 رأس بره نر گوسفند لری بختیاری بمدت 126 روز را نشان می­دهد. در این آزمایش همبستگی فنوتیپی بین نسبت کلیبر و افزایش وزن روزانه با بازده خوراک مصرفی  به ترتیب 99/0 و 98/0 برآورد گردید (1).

جدول 1- وراثت­پذیری و همبستگی­های فنوتیپی و ژنتیکی صفات رشد و بازده خوراک مصرفی در بره­های نر گوسفند لری بختیاری

BW= وزن تولد، WW= وزن از شیرگیری، FW= وزن نهایی، ADG= افزایش وزن روزانه، FE= بازده خوراک مصرفی و KR= نسبت کلیبر.

اعداد روی قطر ضرایب وراثت­پذیری، اعداد بالای قطر همبستگی­های فنوتیپی و اعداد زیر قطر همبستگی­های ژنتیکی.

در این مطالعه، وراثت­پذیری نسبت کلیبر (59/0) نسبتاً مشابه با وراثت­پذیری بازده خوراک مصرفی (68/0) برآورد گردید، که نشان دهنده سهم بالای واریانس ژنتیکی و موفقیت در صورت انتخاب بر روی این صفات است.

چنانچه برای وزن از شیرگیری و یا افزایش وزن روزانه انتخاب صورت گیرد، وزن تولد و سایر اوزان بدن به دلیل همبستگی بالا بین وزن از شیرگیری و یا افزایش وزن روزانه با این صفات، افزایش می­یابند. با توجه به همبستگی کم که بین نسبت کلیبر و وزن تولد مشاهده می­شود، در صورتی که انتخاب بر مبنای نسبت کلیبر انجام شود، وزن تولد تغییر قابل توجهی نخواهد داشت. همبستگی­های فنوتیپی و ژنتیکی بین نسبت کلیبر و بازده خوراک مصرفی با سایر صفات دارای روند مشابهی است. تنها مورد اختلاف همبستگی با وزن در پایان آزمایش است، بدین ترتیب که افزایش در بازده خوراک مصرفی به مقدار بیشتری وزن در پایان آزمایش را افزایش می­دهد.

علاوه بر این نسبت کلیبر با بازده خوراک مصرفی و افزایش وزن روزانه همبستگی­های فنوتیپی (91/0 و 92/0) و ژنتیکی (98/0 و 99/0) مشابهی نشان داد و این در حالی است که نسبت کلیبر در مقایسه با بازده خوراک مصرفی و افزایش وزن روزانه همبستگی کمتری با وزن در پایان آزمایش دارد.

نتیجه‌گیری

براساس نتایج این تحقیق و گزارش­های منابع علمی نسبت کلیبر مزیت بیشتری نسبت به افزایش وزن روزانه، به عنوان یک معیار انتخاب غیرمستقیم در اندازه­گیری بازده خوراک مصرفی در گوسفند لری بختیاری دارا می­باشد و انتخاب براساس این معیار به صورت غیرمستقیم منجر به بهبود بازدهی خوراک مصرفی در گله و سهولت انتخاب قوچ در نژادهای گوسفند بومی ایران خواهد گردید.

منابع:

1- اسدی خشویی و همکاران. 1378. ارزیابی نسبت کلیبر (Kleiber ratio) به عنوان یکی از معیار های انتخاب قوچ در گوسفند نژاد لری بختیاری. مجله علوم کشاورزی ایران. 30(4). ص 649-655.

2- Badenhorst, M. A., J. J. Olivier, S. J. Schoeman & G.J. Delport. 1991. Invetigation of selection criteria for afrino sheep. Genetic parameters of growth and wool traits. S. Afr. J. Anim. Sci. 21(3):162-165.

3- Bergh, L., M. M. Scholtz & G. J. Erasmus. 1992. Identification and assessment of the best animals:The Kleiber Ratio as a selection criteria for beef cattle. Proc. Aust. Assoc. Anim. Breed. Genet. 10: 338-340.

4- Tanıs, A. N., & Keskin, I. (2025). Assocıatıon between growth hormone gene polymorphısm and some growth traıts in Akkaraman and Anatolian Merino sheep. Molecular Biology Reports, 52(1), 54.