مقدمه

خشکسالی سال­های اخیر در کشور به موازات مشکلاتی چون نوسان­های شدید نرخ ارزهای خارجی و محدودیت­های مالی مرتبط با انتقال پول، تامین نهاده­های طیور از خارج از کشور را با مشکل روبه رو ساخته است. ذرت که مهمترین نهاده تامین کننده انرژی خوراک طیور است، به طور عمده یک محصول وارداتی است. میزان نیاز به ذرت 8 تا 9 میلیون تن در سال می­باشد که در کشور تنها 5/1 تا 2 میلیون تن تولید می­شود. نکته  قابل توجه دیگر که باید به آن اشاره کرد، تاخیر در ترخیص این نهاده از بنادر جنوبی کشور است که شانس آلودگی با انواع مایکوتوکسین­ها را افزایش می­دهد. لازم به ذکر این‌که ذرت در مقایسه با گندم، حساسیت بیشتری به آلودگی­های مایکوتوکسینی دارد. از مزایای دیگر گندم نیاز آبی کمتر نسبت به ذرت و امکان بیشتر تولید آنها در شرایط کشت دیم در داخل کشور است. از سوی دیگر، اگرچه گندم سازگاری بیشتری برای کشت در داخل کشور دارد و نیز محتوای پروتیینی بالاتری نسبت به ذرت دارد، ولی به دلیل وجود پلی­ساکارید­های غیر نشاسته­ای، جایگزینی کامل آن به جای ذرت در خوراک مرغ­های تخم‌گذار دغدغه اصلی تولیدکنندگان تخم‌مرغ است. در مقاله حاضر، تحقیقی مربوط به جایگزینی گندم به جای ذرت در خوراک مرغ‌های تخم‌گذار ارایه شده است.

مواد و روش­ها

این آزمایش به منظور بررسی تاثیر نوع دانه غله بر عملکرد تولیدی و کیفیت تخم‌مرغ انجام گرفت. در این آزمایش، از 48 قطعه مرغ تخم‌گذار Hy-line W80 که به تازگی چرخه دوم تخم‌گذاری را بعد از تولک‌بری آغاز نمودند، استفاده شد. این آزمایش به مدت 9 هفته انجام گرفت و تا پس از رسیدن به اوج تولید تخم مرغ ادامه یافت. آزمایش در سیستم قفس انجام شد. تیمارهای آزمایشی مورد استفاده عبارت بود از: گروه شاهد (جیره بر پایه ذرت) و تیمار گندم (جیره بر پایه گندم). منبع پروتئینی مورد استفاده در ه دو گروه کنجاله سویا بود. سطوح انرژی، پروتئین، ویتامین‌ها، مواد معدنی، اسیدهای‌آمینه ضروری (لیزین، متیونین+سیستئین و ترئونین) و تعادل آنیون-کاتیون بین جیره‌ها کاملا مشابه در نظر گرفته شد.

معیارهای عملکردی شامل درصد تولید، تولید توده‌ای تخم‌مرغ، ضریب تبدیل خوراک، و وزن تخم مرغ ثبت گردید. جهت بررسی صفات کیفی (ضخامت پوسته، وزن زرده، سفیده، وزن مخصوص تخم مرغ، شاخص رنگ زرده، شاخص شکل تخم مرغ، ارتفاع زرده و سفیده، ابعاد زرده و واحد هاو) در پایان آزمایش مورد ارزیابی قرار گرفت. سنجش مقاومت پوسته تخم مرغ توسط دستگاهی با دقت 2/0 کیلوگرم بر سانتی‌متر مربع و ارتفاع سفیده با دستگاهی دارای دقت 01/0 میلی‌متر اندازه‌گیری گردید. شاخص رنگ زرده توسط فن یا شانه رنگ شرکت DSM مورد ارزیابی قرار گرفت.

تجزیه آماری نتایج حاصل از این آزمایش در قالب یک طرح کاملا تصادفی انجام گرفت.

نتایج

عملکرد تیمارهای دریافت کننده ذرت و گندم طی 9 هفته آزمایش در جدول 1 درج شده است. در هفته های اول و دوم شروع چرخه دوم تولید، درصد تولید تخم در گروه دریافت کننده ذرت بیشتر از گندم بود، به طوری که این اختلاف در هفته دوم معنی دار بود. منتها در ادامه، نرخ تولید تخم مرغ در گروه دریافت کننده گندم مشابه گروه دریافت کننده ذرت بود و در کل دوره آزمایش هم اختلاف محسوسی بین ذرت و گندم مشهود نبود (جدول 1).

از نظر تولید تودهای تخم مرغ، وزن تخم مرغ و ضریب تبدیل خوراک اختلاف معنی داری بین تیمارهای آزمایش مشاهده نگردید.

جدول 1: تاثیر نوع دانه غله بر عملکرد مرغ‌های تخم‌گذار در طول دوره آزمایش

تاثیر نوع دانه غله بر خصوصیات کیفی تخم مرغ در جدول 2 ارایه شده است. ملاحظه می شود که به جز شاخص رنگ زرده تخم مرغ، سایر معیارهای کیفی اختلاف معنی داری بین تیمارهای ذرت و گندم نداشت. زردی رنگ زرده تخم مرغ به طور معنی داری با تغذیه گندم در مقایسه با ذرت کاهش یافت.

جدول2: تأثیر نوع دانه غله بر کیفیت پوسته تخم‌مرغ و محتویات تخم‌مرغ مرغ‌های تخم‌گذار

بحث

غلات در حدود 60 تا 70 درصد از جیره غذایی مرغ‌های تخم‌گذار، حدود 70 درصد از انرژی قابل متابولیسم و 30 تا 40 درصد از پروتئین دریافتی روزانه را به خود اختصاص می دهند. بنابراین، نوع غلات در جیره غذایی مرغ‌های تخم‌گذار می تواند تأثیر زیادی بر معیارهای عملکردی و اقتصادی داشته باشد. نتایج این آزمایش نشان می‌دهد که مرغ‌های تخم‌گذار می‌توانند عملکرد تولیدی خود را در جیره‌های مبتنی بر گندم حفظ کنند. بر اساس گزارش بدفورد و همکاران در سال 2024 میلادی، غلظت کربوهیدرات های غیر نشاسته ای (NSP) در ارقام گندم امروزی طی دهه‌های گذشته با بهره‌گیری از استراتژی‌های به‌گزینی کاهش چشمگیری یافته است. با توجه به نتایج حاصل از این آزمایش و سایر پژوهش‌های مشابه می توان نتیجه گرفت که بلوغ و تکامل بیشتر در دستگاه گوارش مرغ تخم‌گذار بالغ توانسته ظرفیت هضم بالایی از مواد مغذی جیره حاوی گندم را جهت دستیابی به تولید تخم مرغ مشابه گروه ذرت فراهم کند. گزارش شده که گنجاندن غلات جایگزین در رژیم غذایی مرغ‌های تخم‌گذار، وزن روده کوچک که عمدتاً در هضم و جذب مواد مغذی نقش دارد را تحت تأثیر قرار نداد. در این آزمایش، هرچند میزان مصرف خوراک در مرغ‌های گروه گندم کمتر از گروه ذرت بود که احتمالاً به دلیل خوش‌خوراکی پایین‌تر گندم‌ در مقایسه با ذرت بود، قابلیت هضم مواد مغذی تحت تأثیر تیمار غذایی قرار نگرفت. به بیان دیگر، قابلیت هضم خوراک تفاوت معنی اری بین ذرت و گندم نداشته است.

کوینسون و همکاران در سال 2015 میلادی گزارش نمودند که مجموع غلظت آرابینوز و زایلوز در ارقام گندم دهه 1990 و 2010 به ترتیب 81 و 59 گرم در کیلوگرم بوده است. این نشان میدهد که غلظت کربوهیدرات های غیر نشاسته ای با به‌گزینی ارقام گندم به طور چشمگیری کاهش یافته است. به همین دلیل است که پاسخ مرغ‌ها به رژیم غذایی مبتنی بر گندم با گروه ذرت قابل مقایسه می‌باشد. کیم و همکاران در سال 2022 میلادی گزارش نمودند که مرغ‌هایی که رژیم غذایی مبتنی بر گندم دریافت کردند،  بهبود وابسته به سن در استفاده از کربوهیدرات های غیر نشاسته ای محلول را نشان دادند. همانطور که عملکرد تولید تخم مرغ بین رژیم غذایی ذرت و گندم که در آزمایش حاضر برای مرغ‌های تخم‌گذار در چرخه دوم تولید انجام شد، تفاوت معنی داری نشان نداد. اخیراً شرکت Hendrix Genetics توصیه به گنجاندن الیاف نامحلول در رژیم غذایی مرغ‌های تخم‌گذار نموده است. این توصیه برای دست‌یابی به پوشش پر خوب و بهبود قابلیت زیست‌پذیری و سلامت روده بوده است. قابلیت زیست‌پذیری ارتباط مثبتی با مصرف الیاف دارد، زیرا باعث می‌شود پرندگان احساس سیری کرده که به نوبه خود منجر به از بین رفتن نیاز آن ها به نوک زدن و همدیگرخواری می‌شود. فیبر غذایی همچنین به جلوگیری از کبد چرب در مرغ‌های تخم‌گذارکمک می‌کند.

منابع

Bedford, M. R., Svihus, B., & Cowieson, A. J. (2024). Dietary fibre effects and the interplay with exogenous carbohydrases in poultry nutrition. Animal Nutrition, 16, 231-240.

Cowieson, A. J., Schliffka, W., Knap, I., Roos, F. F., Schoop, R., & Wilson, J. W. (2015). Meta-analysis of effect of a mono-component xylanase on the nutritional value of wheat supplemented with exogenous phytase for broiler chickens. Animal Production Science, 56, 2014-2022.

Kim, E., Morgan, N. K., Moss, A. F., Li, L., Ader, P., & Choct, M. (2022). The flow of non-starch polysaccharides along the gastrointestinal tract of broiler chickens fed either a wheat-or maize-based diet. Animal Nutrition, 9, 138-142.

Nemati, A., Khajali, F., Asadi-Khashouie, E., Moghaddam, A. K. Z., & Ahmadipour, B. (2025). Does the Type of Cereal Grain in the Diet Influence Egg Quantity and Quality Measures of Laying Hens Without the Use of Carbohydrases? Poultry Science Journal, 13, 253-260.